Hij zag het eiland in 1989 voor het eerst en raakte op slag verknocht. Inmiddels kent Paul van Laarhoven, Manager Touroperating bij de Jong Intra Vakanties, Bali tot in de verste uithoeken. Maar hoe vind je het authentieke paradijs nog in een tijd van massatoerisme en volgebouwde kuststroken? 

Weet je nog wat je eerste indruk was van het eiland, en hoe die indruk in de loop der jaren is veranderd?

‘De eerste keer was in 1989, dus inmiddels 37 jaar geleden. Toen was het nog een stuk minder druk. Vooral de bijzondere Balinese cultuur maakte toen indruk. Ik vind het nog steeds een heerlijk eiland, maar je moet wel de plekjes weten te vinden waar het massatoerisme nog niet heeft toegeslagen.’

Bali is enorm populair, maar ook drukker geworden. Welke grote veranderingen heeft het eiland doorgemaakt, zowel positief als negatief?

‘Positief: er is een enorme keuze aan accommodaties in alle prijsklassen en de wegen zijn beter geworden. Negatief: je struikelt met name aan de westkant (Kuta, Seminyak, Legian, Canggu) over de toeristen. Hier is het zo druk dat het verkeer een drama is. Voor Aussies is Bali hetzelfde als Spanje, Turkije of Griekenland voor ons. De laatste twee jaar is er een enorme toename van toeristen uit India. Ook de Chinezen weten Bali weer te vinden en zelfs Russen komen in grote aantallen.’

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Is er een plek op Bali waar je steeds weer naartoe terugkeert?

‘Dat zijn er meerdere. Het noordwesten van Bali is prachtig en rustig. Pemuteran om te overnachten, Menjangan om naartoe te varen en te snorkelen; veruit de mooiste snorkelplek van Bali. De hotels in Pemuteran maken bij toerbeurt wekelijks Menjangan schoon. In het nabijgelegen West Bali National Park kun je mooie hikes maken tussen de vele zwarte apen. Sidemen, tussen Ubud en Candidasa, is een heerlijke plek. Nog niet ontdekt door het massatoerisme, met alleen maar mooie, kleinschalige hotels. Je kunt er heerlijk wandelen en fietsen. Candidasa is heel leuk als alternatief voor de drukke strandbestemmingen in het zuiden. Sanur is nog altijd de populairste strandbestemming voor Nederlanders. Relatief rustig, met leuke hotels en een mooie wandel- en fietsboulevard langs het strand. Jammer dat daar nu weer een mega shoppingmall (Icon Bali) is neergezet.’

Welke ervaring op Bali heeft de meeste indruk op je gemaakt en is je altijd bijgebleven?

‘Eigenlijk was de eerste keer op Bali het meest indrukwekkend. Het is er zo anders dan in de rest van Indonesië; de mensen, de cultuur, de tradities. Als je daar voor het eerst komt, overweldigt het je. Balinese namen zijn ook interessant. Volgens de cultuur heet het eerste kind Wayan, het tweede Made, nummer drie Nyoman en nummer vier Ketut. Bij nummer vijf begint het weer van voren af aan. In het dorpje Mas wordt veel houtsnijwerk gemaakt. Toen ik daar voor het eerst kwam, zag ik bij iedere werkplaats een bordje ‘I Made’. ‘Waarom doen ze dat?’, dacht ik, ‘logisch dat jij het gemaakt hebt’. Tot ik begreep dat het de naam van de maker was.’

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Vanuit je werk kijk je waarschijnlijk anders naar een bestemming dan de gemiddelde vakantieganger. Waar let jij op als je Bali bezoekt?

‘Op heel veel dingen: het verkeer, hoe schoon is het, de kwaliteit van de hotels, de stranden, de wegen, kinderarbeid, de hele infrastructuur, de luchthaven, de tijd die het kost om het land binnen te komen, lokaal vervoer, taxi’s, noem maar op.’

Bali staat bekend om zijn cultuur en gastvrijheid. Hoe ervaar jij het contact met de lokale bevolking, en wat kunnen Nederlandse reizigers daarvan leren?

‘De Balinese cultuur en gemeenschap zijn best gesloten, zeker in de kleine dorpen verspreid over het eiland. In de drukke badplaatsen zijn het vooral Javanen die in bijvoorbeeld de hotellerie werken. Ook winkeltjes zijn vaak van Javanen. De Balinezen zie je hier niet snel. Daar maak je ook niet makkelijk echt contact mee. Je bent wel altijd welkom bij ceremoniën, begrafenisrituelen en dergelijke. Het mooie is dat doordat er toch enige afstand tussen de toerist en de lokale bevolking is, de Balinese cultuur en tradities behouden blijven. De Balinezen zijn een trots, sierlijk en waardig volk. Ze verdienen het om met respect behandeld te worden door ons, soms lompe, Nederlanders. Dat is ook altijd mijn advies: je eigen gedrag is bepalend voor de mate van contact die je met de echte Balinezen zult krijgen.’

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Er is veel discussie over massatoerisme op Bali. Hoe kan de reisbranche volgens jou bijdragen aan een duurzamere toekomst voor het eiland?

‘Er zijn gelukkig veel initiatieven om de grote hoeveelheden plastic te beperken, om de stranden schoon te houden, de bermen langs de wegen afvalvrij te houden en dat soort zaken. Er is ook een verbod op de verdere ontwikkeling van grootschalige hotels en resorts. Van alle aankomsten op Bali op jaarbasis maken Nederlanders slechts 2 procent uit. Vooral de grote hoeveelheden Aussies, Indiërs en Chinezen maken het eiland tot wat het nu is. Aan de zuidwestkust is het helaas een soort veredeld Benidorm of Torremolinos geworden. Ik sprak klanten ter plaatse die per se naar Canggu wilden, zeg maar het nieuwe Kuta. Canggu ligt circa 20 kilometer ten noorden van de luchthaven. Ze hadden er bijna drie uur over gedaan om vanaf de luchthaven in Canggu te komen. De indruk die je dan van het paradijselijke Bali krijgt, is direct dodelijk. Dat zijn dus de plekken die ik zou mijden. Toeristen die Bali eens willen zien en tien dagen naar dit soort plekken gaan, kunnen echt beter naar de Canarische of Griekse eilanden gaan. De stranden zijn daar vaak mooier, de vliegafstand is veel korter en het is dus ook duurzamer.’

Stel dat iemand voor het eerst naar Bali gaat en jij mag maar drie tips geven. Welke zouden dat zijn?

‘Start in Ubud, een prima plek om de Balinese cultuur te leren kennen. Veel mooie, kleinschalige accommodaties. Vandaaruit naar het noordwesten: Pemuteran en snorkelen bij het eilandje Menjangan, betoverend mooi. Dan via de noordkust met stops en overnachtingen in Lovina en Amed door naar Candidasa (strand) en een paar dagen Sidemen. Eindigen met een paar dagen aan het strand van Sanur in een lekker resort. Zo mijd je het massatoerisme en zie je het echte Bali. Dat is er namelijk nog steeds.’

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Bali wordt vaak gecombineerd met andere Indonesische eilanden. Welke combinatiereis zou jij aanraden voor reizigers die meer van Indonesië willen ontdekken?

‘Dan kun je meerdere kanten uit. Voor de kust van Oost-Bali liggen Nusa Lembongan en Nusa Penida. Vooral die eerste is erg leuk; Bali zoals het 50 jaar geleden was. Dan heb je de Gili’s, drie kleine eilandjes voor de kust van West-Lombok. Hier kun je makkelijk met een lokale ferry naartoe. Gili Trawangan is een feesteiland en toch stiekem ook wel heel leuk. Gili Air en Gili Meno zijn veel rustiger en prachtig. Lombok heeft twee mooie plekken: Senggigi in het westen en Kuta in het zuiden. Voor de avonturiers kan de beklimming van de vulkaan Rinjani (de op een na hoogste vulkaan van het land) een optie zijn. Tenslotte kun je vliegen naar Labuan Bajo op Flores om van daaruit per boot de Komodoeilanden te bezoeken. Ook de eilanden Sumba en Sumbawa ontwikkelen zich snel, zijn nog ongerepte bestemmingen en zijn eenvoudig bereikbaar vanaf Bali.’

Als je één dag op Bali helemaal zelf zou mogen invullen, zonder zakelijke afspraken, hoe zou die dag er van 's ochtends vroeg tot 's avonds laten uitzien?

‘Dan zou ik ’s morgens al in Sidemen zijn en daar een mooie fietstocht maken van een paar uur. Lekker lunchen op een mooie plek (die zijn er volop daar) en dan in de middag naar Seminyak rijden (toch aan die drukke zuidwestkust…). Waarom Seminyak? Omdat daar mijn absoluut favoriete beachresort ligt: Double-Six Luxury Hotel, een heerlijke plek. Maar ik zou ook prima een dag op het eiland Menjangan of Nusa Lembongan kunnen doorbrengen.’

Dit artikel komt uit de Azië-editie van Travelpro. Lees hieronder het volledige magazine.

Wat begon als een passie voor Disney die hij deelde op de werkvloer, groeide uit tot de succesvolle podcast D-Tales. Maar daar bleef het niet bij. Inmiddels heeft hij van zijn hobby zijn beroep gemaakt met zijn eigen reisbureau 'Leave Today'. Vorig jaar bezocht hij met ruim 150 liefhebbers en luisteraars van D-Tales de Disney-parken in Shanghai, Hong Kong en Tokio. 

Travelpro spreekt met Ralf Verhoef over zijn liefde voor Disney, de overweldigende parken in Azië en zijn eigen reisorganisatie.

Waar komt jouw liefde voor pretparken, en specifiek voor Disney, vandaan?

‘In mijn jeugd ging ik elk jaar naar de Efteling, maar pas toen ik een jaar of zeventien was en Disneyland Paris bezocht, werd het zaadje echt geplant. Ik zag toen: oh, zó kan het ook. Toen ik mijn eerste baan kreeg bij Radio 538, leerde ik mijn huidige D-Tales-compagnon Michiel Veenstra kennen, die was net als ik ook gek op themaparken en Disney. In die tijd waren ook de online fora zoals themepark.nl in opkomst, dus we spraken op kantoor en online veel over themaparken. Door mijn vriendschap met Michiel werd dat al heel snel Disney-specifiek.’

Hoe is vervolgens de podcast D-Tales ontstaan?

‘Via het online pretparkforum themepark.nl hadden Michiel en ik, Jorn leren kennen, die altijd goede commentaren en reactiestukken over Disney schreef. We raakten bevriend en op een gegeven moment dachten we, als wij toch al zo vaak online en af en toe in het café met elkaar praten over dit soort onderwerpen, laten we er gewoon een keertje een microfoon bij zetten. Dat sloeg eigenlijk vanaf het eerste moment aan. We kregen veel positieve reacties van luisteraars die eindelijk een plek hadden gevonden waar mensen praten over wat ze zelf heel erg leuk vinden en waar ze het gevoel hebben aan tafel te zitten en mee te praten. Inmiddels bestaan we meer dan tien jaar, hebben we een eigen studio ingericht, een hechte community opgebouwd en organiseren we zelfs reizen en theatervoorstellingen.’

Vanuit D-Tales organiseerden jullie vorig jaar een reis naar de Aziatische Disney-parken met zo'n 150 man. Hoe was dat?

‘Het is voor een groot deel ontstaan vanuit onze eigen persoonlijke wens om die parken te bezoeken. En hoe gaaf is het om dat niet alleen te doen, maar samen met mensen die exact dezelfde passie delen? Toen we de oproep online zetten met een inschrijfformulier, stroomden de aanmeldingen binnen. Het is voor veel mensen een bestemming die lastig is om zelf te doen, het is minder toegankelijk dan Disneyland Paris of Walt Disney World in Orlando. We stelden een reis samen waarbij mensen konden kiezen: doe je de volledige twee weken, Shanghai, Hong Kong én Tokio, kies je voor één week Shanghai/Hong Kong, of haak je alleen aan voor de week in Tokio? We deden elk park twee dagen en voegden ook stadsbezoeken en excursies toe. Het was een enorm succes.’

Was het voor jou persoonlijk ook de eerste keer in de Aziatische parken?

‘Alles was goed voorbereid en geregeld, maar de parken écht beleven deed ik nu voor het eerst, samen met de groep. Dat was enorm spannend, maar heel erg leuk. Als reisleider ben je super intensief bezig. 's Ochtends iedereen opvangen, overdag samen attracties doen of foto's maken en 's avonds nog even een drankje met elkaar als afsluiter. Na twee weken wist ik van voren niet meer dat ik van achteren leefde, maar ik heb er oprecht van genoten. Je bent weliswaar reisleider, maar je merkt gewoon aan de reacties en de feedback die je krijgt dat mensen het heel leuk vinden om met mede-liefhebbers door zo'n park heen te lopen. Omdat het ook voor mij de eerste keer daar was, werd ik op meerdere momenten echt weggeblazen. Want het is echt anders dan in de westerse parken.’

Uiteindelijk hebben die reizen bij jou een zaadje geplant om ‘Leave Today’ op te richten?

‘Ja, hiervoor werkte ik in de tech-wereld. Maar D-Tales werd steeds groter en ook het organiseren van reizen kreeg steeds meer mijn interesse. Ik kwam op een punt in mijn leven dat ik dacht: als ik nog een carrièrestap wil maken, is dít het moment. Met een kleine tussenstap ben ik uiteindelijk uitgekomen bij Leave Today. Ik ben aangesloten bij United Travel, onderdeel van The Travel Club, als zelfstandig reisagent. Ik heb bewust gekozen voor een constructie waarin ik echt een eigen merk kon bouwen. Omdat ik zo'n specifieke niche bedien, wilde ik niet simpelweg 'Ralf van reisbureau X' zijn, maar een sterk eigen merk neerzetten. Een merk waar bij kenners meteen een lampje gaat branden en dat bij geïnteresseerden nieuwsgierigheid opwekt.’

Waar komt de naam vandaan?

‘Bij de entree van de kasteelparken van Disney wereldwijd zie je een bordje hangen voordat je het park inloopt: 'Here you leave today and enter the world of yesterday, tomorrow and fantasy'. Die openingsplaquette representeert de transformatie die je doormaakt, wat je met reizen eigenlijk ook wil. Je wil naar andere werelden, genieten, nieuwe dingen ontdekken of jezelf laten verwonderen. In het oriëntatieproces op een vakantie is er altijd ergens een vertrekpunt. Dat vertrekpunt naar iets nieuws, in dit geval een leuke vakantie, vond ik een mooi kernelement in de belofte van mijn reisbureau.’

Bied je uitsluitend pretpark- en themareizen aan, of is je aanbod breder?

‘Ik noem mezelf graag 'dé themapark-reisspecialist'. Daar ligt mijn expertise én mijn passie. Maar dat betekent niet dat ik alleen pretparktrips boek. Een standaard strandvakantie van twee weken in Zuid-Spanje of Griekenland is niet mijn ding, maar ik stel net zo goed rondreizen en cruises samen. Bovendien hoef je echt niet twee weken lang aan één pretpark vast te zitten. Je kunt een paar dagen park uitstekend combineren met een mooie rondreis, een paar dagen strand of een cruise. Denk aan een uitgebreide rondreis langs de Amerikaanse westkust, gecombineerd met Hawaii of een cruise, en dat hoeft niet per se een Disney Cruise te zijn. Mijn aanbod is dus zeker breder, al heeft bijna elke reis wel een themaparkcomponent. Dat is waar ik echt enthousiast van word en waar de meeste klanten uiteindelijk ook voor binnenkomen."  

Terug naar de Aziatische parken, wat is het grootste verschil tussen de westerse parken en de parken in Azië?

‘Alle drie de bestemmingen hebben echt een eigen signatuur. Shanghai Disneyland is echt gebouwd op de toekomst, want bijna elk jaar wordt er weer een nieuw themagebied geopend. Alles is groots opgezet, brede wandelpaden, grote themagebieden en het kasteel is werkelijk enorm. Het mist misschien wel wat van de intieme sfeer die je in Parijs of Anaheim voelt. Hong Kong Disneyland is juist weer heel intiem. Het park is eigenlijk een kopie van Anaheim, het originele park, met een aantal toevoegingen zoals World of Frozen, Grizzly Gulch en Mystic Manor. Bovendien liggen de themahotels op loopafstand, wat een resortgevoel geeft vergelijkbaar met Orlando. Tokyo Disney Resort heeft twee parken, Tokyo Disneyland en Tokyo DisneySea. Laatstgenoemde is echt mindblowing. De gastvrijheid van de Cast Members is soms bijna 'over the top' vriendelijk. Daarnaast heeft geld schijnbaar geen enkele rol gespeeld bij de bouw. Ik heb in beide parken twee dagen rondgelopen en ik vond het briljant. Ik wil alleen maar terug om meer naar de details te kijken. Natuurlijk wil ik ook alle attracties doen, maar ik ben wat dat betreft wel echt een liefhebber van de verhalen achter de attracties en de manier waarop dingen gebouwd zijn. Er zijn zoveel dingen inmiddels in met name Tokyo DisneySea die ik nog een keertje zou willen zien.’

Welke attractie heeft daar de grootste indruk op je gemaakt?

‘Er is één attractie geweest waarbij mijn mond echt openviel van verbazing. Pirates of the Caribbean: Battle for the Sunken Treasure in Shanghai. Ik ben een enorm liefhebber van de klassieke Pirates-attracties in Parijs en Anaheim, maar in Shanghai wist ik niet wat me gebeurde. Ze combineren reusachtige videoschermen met animatronics en bewegingen van de boot. Toen ik daar voor het eerst in zat, zat ik alleen maar om me heen te kijken en dacht ik echt: Mijn hemel, wat gebeurt hier?! Verder is ook Peter Pan in Fantasy Springs (Tokio) briljant, net als Journey to the Center of the Earth.’

Je bent een liefhebber van pretparksnacks. Heb je in Azië ook je ogen uitgekeken?

‘Shanghai, Hong Kong en Tokio hebben allemaal hun eigen, unieke aanbod. De presentatie is enorm 'Instagrammable'. In Tokio heb je bijvoorbeeld de beroemde Little Green Dumplings (mochi-bolletjes in de vorm van de Toy Story aliens). Het ziet er fantastisch uit, al smaakt het ene smaakje wat beter dan het andere. Ook heb je de Gyoza Bun in Mysterious Island (Tokyo DisneySea). Dat is een soort gestoomde bao-broodvulling gevormd als een gyoza, gevuld met kruidig varkensvlees. Er staat standaard een rij van 20 minuten voor. Maar het meest opvallende is dat popcorn daar echt een cultuur op zich is. Iedereen loopt met grote plastic popcorn-buckets om hun nek, die ze vullen met smaken waarvan je denkt 'ik sla even over', maar die écht fantastisch smaken.’

Wat is jouw belangrijkste advies voor mensen die zelf naar Azië willen reizen?

‘Bereid je heel goed voor en lees je in, want de cultuurshock kan echt groot zijn. Lokale apps zijn een absolute must. In China heb je bijvoorbeeld Alipay en WeChat nodig voor betalingen of om een taxi-dienst zoals DiDi te boeken. Ook merk je hier dat de taalbarrière wat groter is en je moet bijvoorbeeld echt met je paspoort het park in. Dat zijn allemaal dingen waar je rekening mee moet houden. Verder geef ik als reisadviseur altijd wel een ‘dringend’ advies als ze naar Azië reizen voor een Disney-park. Het is leuk dat je helemaal naar Tokio vliegt voor Disney, maar ga alsjeblieft ook de stad en de omgeving bekijken. Het zou echt doodzonde zijn als je niet wat breder kijkt, helemaal omdat rondreizen in die gebieden met het openbaar vervoer uitstekend geregeld is.’

Wat zijn je ambities met Leave Today?

‘Mijn ambitie is niet om de grootste, maar wel om de béste te worden in deze niche. Persoonlijke begeleiding staat voor mij op één. Dat vind ik veel belangrijker dan groei in absolute aantallen. Voor mij zit de echte groei namelijk in de verdieping en het bieden van een totaalervaring. Dat is precies de kracht van zo'n niche: je kunt je echt onderscheiden. Natuurlijk is er een grote markt voor mensen die hun reis liever zelf online bij elkaar klikken. Dat is helemaal prima en kan prima naast elkaar bestaan. Maar door die persoonlijke aandacht zorg ik er juist voor dat reizigers kiezen voor het gemak en de meerwaarde van boeken via mij. Verder ben ik bezig met de voorbereidingen om in 2027 meer groepsreizen te organsieren. Vanuit de D-Tales podcast, maar ook als losstaande Leave Today reizen. Daarnaast ambieer ik de verdere groei van individuele reizen. Ik ben sinds 1 februari begonnen en het gaat hartstikke goed, echt superleuk. Ik krijg heel goede reacties en inmiddels al veel boekingen.’

Nieuwsgierig geworden naar D-Tales?

In het kort:

• Na een kritisch artikel van De Telegraaf over online 'reislokkertjes' benadrukt de reissector dat realtime prijswijzigingen inherent zijn aan de moderne markt.
• De ACM en de voorzieningenrechter stelden eerder vast dat realtime prijs- en beschikbaarheidsveranderingen horen bij virtual touroperating en consumenten niet automatisch benadelen.
• Er wordt gewerkt aan een vernieuwing van de verouderde Reclamecode Reisaanbiedingen uit 2014, zodat de beoordelingskaders beter aansluiten op de huidige technologische realiteit van de reisbranche.

Miljoenen consumenten profiteren dagelijks van realtime reisprijzen, een groter aanbod en scherpe deals die dankzij moderne technologie direct worden doorberekend. Toch ligt juist die technologie opnieuw onder vuur na een kritische inventarisatie van De Telegraaf.

Volgens de krant maken grote reisaanbieders zich schuldig aan online ‘reislokkertjes’: advertenties met prijzen die tijdens het boekingsproces veranderen of uiteindelijk niet meer beschikbaar blijken. De Consumentenbond spreekt van misleiding en stelt dat reisaanbieders de regels overtreden. Vanuit de reisbranche klinkt echter stevige kritiek op die conclusie. Volgens betrokken partijen wordt in het debat te weinig aandacht besteed aan de voordelen die dynamic pricing en realtime beschikbaarheid consumenten juist opleveren. Travelpro sprak hierover met Frank Radstake (directeur ANVR) en Hubert van Velden, verantwoordelijk voor Dynamic Touroperating bij Prijsvrij Vakanties & D-reizen.

Een jaarlijks terugkerende discussie

Voor Prijsvrij Vakanties en D-reizen voelt de discussie inmiddels als een jaarlijks terugkerend fenomeen. Volgens Hubert van Velden wordt de publieke discussie al jaren gevoerd vanuit dezelfde aanname: dat een prijswijziging tussen het moment van kijken en boeken automatisch betekent dat consumenten worden misleid. 'Vrijwel ieder voorjaar verschijnt er opnieuw een artikel waarin prijswijzigingen tijdens het boekingsproces worden gepresenteerd als bewijs van misleiding. Wat daarbij vaak ontbreekt, is de bredere context. De discussie wordt gevoerd alsof iedere prijswijziging automatisch een probleem is, terwijl juist die vraag de afgelopen jaren uitgebreid is onderzocht door toezichthouders, rechters en marktpartijen.'

ACM en rechtbank kwamen tot een andere conclusie

Volgens Van Velden wordt in veel berichtgeving voorbijgegaan aan de uitkomsten van jarenlang onderzoek naar precies deze materie. De Autoriteit Consument & Markt deed uitgebreid onderzoek naar de werkwijze van diverse reisbedrijven en kwam aanvankelijk tot handhavingsmaatregelen. Nadat de voorzieningenrechter van de rechtbank Rotterdam die maatregelen had geschorst, werden de besluiten echter heroverwogen en uiteindelijk ingetrokken. Daarbij stelde de ACM expliciet vast dat geen overtreding kon worden vastgesteld. Ook de voorzieningenrechter plaatste nadrukkelijk vraagtekens bij de veronderstelling dat consumenten door deze vorm van dynamic pricing automatisch worden benadeeld. 'De rechtbank onderkende dat realtime prijs- en beschikbaarheidswijzigingen inherent zijn aan de technologische ontwikkeling van de reisbranche en aan het model van virtual touroperating. Dat is een fundamenteel andere benadering dan de suggestie dat iedere prijswijziging automatisch misleiding zou zijn.' Volgens Van Velden vormen juist deze uitkomsten de kern van het dossier. Het debat wordt echter vaak gevoerd alsof iedere prijswijziging op zichzelf al problematisch is.

Technologie ontbreekt vaak in het debat

Dat beeld doet volgens hem geen recht aan de werkelijkheid van de moderne digitale reismarkt. Juist dankzij realtime technologie hebben consumenten vandaag toegang tot een vrijwel onbeperkt aanbod van vluchten, hotels en reispakketten tegen actuele marktprijzen. Prijsvrij Vakanties en D-reizen werken niet met een vaste voorraad reizen die maanden van tevoren wordt ingekocht en vervolgens tegen statische prijzen wordt verkocht. Iedere reis wordt samengesteld op basis van realtime informatie van honderden luchtvaartmaatschappijen, hotels en andere leveranciers. Beschikbaarheid verandert continu, tarieven veranderen continu en systemen verwerken die wijzigingen voortdurend.

Volgens Van Velden ontbreekt juist die technische context vaak volledig in de discussie. Begrippen als realtime pricing en virtual touroperating spelen een centrale rol in het ontstaan van prijsverschillen, maar krijgen in de publieke discussie nauwelijks aandacht. 'Veel berichtgeving laat zien dát prijzen veranderen, maar onderzoekt nauwelijks waarom ze veranderen. Een prijswijziging is geen oorzaak, maar een gevolg. Het gevolg van een systeem waarin beschikbaarheid en prijzen van honderden luchtvaartmaatschappijen, hotels en andere leveranciers continu veranderen.' Dat verklaart ook waarom er soms binnen enkele seconden een prijsverschil kan ontstaan tussen de eerste zoekresultaten en de uiteindelijke boekingsstap. 'Op het moment dat een consument verder klikt, wordt opnieuw gecontroleerd welke prijzen en beschikbaarheid op dat moment daadwerkelijk beschikbaar zijn. Hetzelfde mechanisme werkt overigens ook de andere kant op: wanneer prijzen dalen, profiteert de consument daar direct van.'

Prijsdalingen blijven buiten beeld

Opvallend vindt Van Velden dat onderzoeken zich vrijwel uitsluitend richten op prijsstijgingen. Uit de eigen onderzoeken van de Consumentenbond blijkt namelijk dat prijzen niet alleen stijgen, maar ook dalen. Sterker nog: consumenten profiteren volgens diezelfde onderzoeken bij Prijsvrij Vakanties en D-reizen juist het vaakst van prijsdalingen. Volgens Van Velden zit daar een fundamenteel probleem in de manier waarop dit soort onderzoeken worden geïnterpreteerd. 'Prijsstijgingen en prijsdalingen worden in veel onderzoeken op exact dezelfde manier geregistreerd. Beide gelden als een prijsafwijking. Daarmee verdwijnt het voor consumenten belangrijkste onderscheid uit beeld.'

Dat leidt volgens hem tot een opmerkelijke paradox. 'Een reisorganisatie die prijsdalingen niet doorgeeft aan klanten scoort automatisch beter op de vraag of de prijs gelijk blijft. Een reisorganisatie die prijsdalingen wel direct doorgeeft, ziet juist vaker een prijsafwijking ontstaan.' Met andere woorden: hoe minder prijsvoordeel een aanbieder doorgeeft aan consumenten, hoe beter die aanbieder in dit soort onderzoeken kan scoren. Prijsvrij Vakanties en D-reizen hebben daarin bewust een andere keuze gemaakt. 'Wanneer prijzen dalen, vinden wij dat dat voordeel bij de consument hoort terecht te komen. Daarom geven wij prijsverlagingen direct door, ook als dat betekent dat een eerder getoonde prijs verandert. De relevante vraag is niet óf prijzen veranderen, maar wat die verandering voor consumenten betekent.'

ANVR: verkeerde bril

Ook ANVR-directeur Frank Radstake vindt dat het debat regelmatig vanuit de verkeerde bril wordt gevoerd. Volgens hem zijn termen als ‘misleiding’ en ‘lokkertjes’ zware juridische kwalificaties die geen recht doen aan de complexiteit van moderne prijsmodellen. 'Prijzen van vliegtickets en hotelkamers veranderen tegenwoordig soms per uur of zelfs per minuut. Hetzelfde geldt voor samengestelde pakketreizen. Dat is geen fout in het systeem, maar de realiteit van een markt die realtime functioneert.' Volgens Radstake wordt onvoldoende rekening gehouden met de technische realiteit van een markt waarin prijzen en beschikbaarheid realtime worden samengesteld.

Consumenten hebben hun oordeel al gegeven

Volgens Van Velden wordt uiteindelijk niet door onderzoeken bepaald welke formule werkt, maar door consumenten zelf. 'De rechtbank stelde terecht de vraag of consumenten door deze manier van werken daadwerkelijk worden benadeeld. Als je kijkt naar het gedrag van consumenten, lijkt het antwoord daarop vrij duidelijk.' Hij wijst daarbij op de groei van de organisatie. In nog geen vijf jaar tijd groeiden Prijsvrij Vakanties en D-reizen uit tot de grootste Nederlandse online reisorganisatie. Ook dit jaar groeit de organisatie opnieuw fors, terwijl de markt juist onder druk staat. Volgens Van Velden zegt dat misschien wel meer dan alle discussies en onderzoeken bij elkaar. 'Consumenten kiezen massaal voor realtime samengestelde pakketreizen omdat zij daarmee toegang krijgen tot een veel groter aanbod en vaak scherpere prijzen. De technologie waar vandaag kritiek op wordt geleverd, is dezelfde technologie die ervoor heeft gezorgd dat consumenten toegang hebben gekregen tot een vrijwel onbeperkt aanbod van vluchten, accommodaties en combinaties.'

Modernisering Reclamecode Reisaanbiedingen

De discussie heeft ook een bredere achtergrond. De huidige Reclamecode Reisaanbiedingen stamt uit 2014, een tijd waarin dynamic pricing, realtime beschikbaarheid en virtual tour operating nog nauwelijks bestonden. Om beter aan te sluiten op de huidige markt werkt de sector al geruime tijd aan een modernisering van deze code. Volgens Radstake bestaat daar inmiddels brede overeenstemming over binnen de sector. De discussie gaat vooral nog over de manier waarop beschikbaarheid moet worden aangetoond in een markt die fundamenteel anders werkt dan tien jaar geleden. 'De sector is het in grote lijnen eens over de noodzaak van modernisering. Het knelpunt zit vooral in het feit dat sommige beoordelingskaders nog uitgaan van een markt met vooraf ingekochte voorraden en statische prijzen, terwijl moderne reisplatformen werken met realtime beschikbaarheid en prijsinformatie uit honderden externe systemen.'

Wat hebben consumenten eraan?

Voor Van Velden is de kern uiteindelijk eenvoudig. 'De discussie gaat vaak over het feit dát prijzen veranderen. Wij vinden dat de discussie moet gaan over wat consumenten eraan hebben. Dankzij realtime pricing profiteren reizigers van een groter aanbod, scherpere prijzen en directe prijsverlagingen. Daarom geven wij die prijsdalingen door. Dat deden we gisteren, dat doen we vandaag en dat zullen we morgen ook blijven doen.'

TUI en Corendon laten aan Travelpro weten zich achter de reactie van ANVR-directeur Frank Radstake te scharen.

FAQ

Wat is dynamic pricing en hoe beïnvloedt dit de reisbranche?
Dynamic pricing is het realtime aanpassen van prijzen op basis van actuele vraag, aanbod en externe leveranciersdata. Voor de reisbranche betekent dit dat reispakketten niet langer statisch geprijsd zijn, maar continu meebewegen met de markt, wat zowel prijsstijgingen als directe prijsdalingen oplevert.

Waarom veranderen prijzen soms tijdens het boekingsproces?
Reisorganisaties maken gebruik van virtual touroperating. Zodra een consument of reisagent doorklikt in het boekingsproces, schiet het systeem een realtime controleverzoek naar honderden luchtvaartmaatschappijen en hotels. Als de beschikbaarheid of het tarief in die seconden wijzigt, verandert de uiteindelijke reissom.

Wat is het standpunt van de ACM en de rechter over deze prijswijzigingen?
De voorzieningenrechter en de ACM hebben geoordeeld dat realtime prijs- en beschikbaarheidswijzigingen inherent zijn aan de technologische ontwikkeling van de reisbranche. De ACM heeft eerdere handhavingsmaatregelen heroverwogen en ingetrokken omdat er geen overtreding of automatische benadeling kon worden vastgesteld.

Waarom wordt de Reclamecode Reisaanbiedingen vernieuwd?
De huidige code stamt uit 2014 en is gebaseerd op statische prijzen en vooraf ingekochte voorraden. Er wordt gewerkt aan een modernisering, zodat het beoordelingskader aansluit bij de huidige technologische realiteit van realtime pricing en virtual touroperating.

Corendon stopt sponsoring voetbal Curaçao

Het Curaçaose voetbal was ineens een verhaal geworden waar iedereen vrolijk van werd. Zon, sfeer, passie, een elftal met herkenbare namen en Dick Advocaat die er zichtbaar plezier in had. Zelfs neutrale voetballiefhebbers begonnen stiekem een beetje voor Curaçao te juichen.

En misschien zat het succes juist wel in de eenvoud.

Geen ingewikkeld totaalvoetbal alsof het Ajax uit de jaren negentig op het eiland was neergedaald. Gewoon compact spelen, strijd leveren, slim zijn en het maximale uit de groep halen. Dick Advocaat begreep dat perfect. Geen totaalvoetbal, maar wel resultaat. En vooral: spelers en supporters herkenden zich erin.

Want volgens veel mensen op Curaçao hoeft het helemaal niet ingewikkeld te zijn. Het eiland wil vooral een ploeg zien die vecht, trots uitstraalt en resultaten haalt. Een team waar mensen zich mee verbonden voelen.

Nu lijkt het voetbal een andere richting op te gaan. Mooier voetbal, meer opbouw van achteruit, meer risico. Prima natuurlijk. Alleen: daar moet je ook de spelers voor hebben. Je kunt als Ajax willen spelen onder de Caribische zon, maar soms werkt degelijk en realistisch voetbal gewoon beter. Dat is de overtuiging van spelers en supporters. Zeker als dat óók nog punten oplevert.

Juist daarom leeft bij veel spelers en supporters nog steeds het gevoel dat de Advocaat-aanpak misschien helemaal zo gek nog niet was. Een beetje pragmatisch, een beetje ouderwets misschien, maar het werkte wel. Alsof er eindelijk slagroom op de taart kwam.

Corendon twijfelt inmiddels openlijk over de toekomst van de sponsoring. Maar op Curaçao hopen veel mensen dat het nog niet het einde van het verhaal hoeft te zijn. Misschien kan een goed gesprek, tussen de bond Atilay Uslu en met Dick Advocaat erbij nog wat moois opleveren voor het populaire vakantie eiland.

Want eerlijk is eerlijk: Advocaatje met slagroom smaakt beter

Als er een ruit kapotgaat, bel je de glazenzetter. Als de afvoer verstopt zit, bel je de loodgieter. Als je een aanbouw wil, bel je de aannemer. Als je de tuin opnieuw wil aanleggen, bel je een hovenier. Als de zool van je schoenen eraf ligt, ga je naar de schoenmaker. Maar als je een mooie reis wil maken, denk je dat allemaal zelf wel in elkaar te kunnen zetten?

Nog steeds vraag ik me heel vaak af waarom mensen zonder enige échte ervaring denken dit wel ‘even’ zelf te kunnen én te willen doen. En nee, ze komen niet weg met ‘ik vind reizen zo leuk’. Ik vind mijn kapsel ook heel leuk (oké, niet altijd), maar denk maar niet dat ik zelf met de schaar en een pot verf bezig ga zijn.

Tuurlijk kun je een weekendje Londen, Praag, Lissabon en Berlijn of een week zon, zee en een Europees strand zelf boeken: hotelletje, vlucht, restauranttip via TikTok. Dat snap ik ook wel. Maar een professional, die is gespecialiseerd in het boeken van allerlei soorten reizen, kan de echte leuke plekjes met je delen, want hij of zij heeft duizenden trainingen gehad, wordt continu bijgeschoold en praat met talloze branchenoten én zit dichtbij het vuur.

Maar als je al jaren een redelijk veilig weekje naar Spanje, Turkije, Portugal of Italië boekt, en daar is niets mis mee, en nu opeens denkt dat je wel een rondreis met allerlei losse componenten naar bijvoorbeeld Indonesië in elkaar kunt zetten, vind ik dat heel lastig. En al helemaal vanwege de onrustige wereld waarin wij nu leven. Want als er iets misgaat, zoals een gesloten luchtruim, wie ga je als amateur-reizen-in-elkaar-zetter bellen? De airline? Jij en duizenden anderen? Succes. Nu hoor ik die mensen denken: ‘Maar hoe vaak gaat een luchtruim dicht?’ Gelukkig niet elke week, maar er kunnen ook ongemakken dichterbij of met jezelf gebeuren.

Ik hoef het niet aan de echte reisprofessional te vertellen, want zij weten dit. Maar de reisprofessional kun je als consument in geval van nood dag en nacht bellen en heeft een zorgplicht. Dus: met één, misschien twee, telefoontjes wordt alles voor jou geregeld, tenminste als je jouw reis bij hem of haar hebt ondergebracht natuurlijk. Heb je dat niet gedaan en lekker de doe-het-zelver uitgehangen? Tja, dan sta je daar met je goede ‘ik vind reizen zo leuk’-gedrag…

Maar ook praktisch, hoe denk je een rondreis op een totaal ander continent in elkaar te kunnen zetten? Met verschillende hotels, binnenlandse vluchten? Hoe dan? En vooral waarom? Is het vanwege het geld? Denkt zo’n knutselaar het zelf goedkoper of beter te kunnen?

Toen ik die vraag stelde, was het antwoord: ‘We willen geen standaard rondreis en al helemaal niet met een groep andere mensen’. Maar dat hoeft ook helemaal niet. Zet al je wensen of desnoods de hele reis op papier - omdat je het uitzoeken ervan zo leuk vindt - en ga daarmee naar de dichtstbijzijnde reisadviseur. En tadaa, duizend vliegen in één klap. Zo geniet je niet alleen van die fantastisch in elkaar gezette reis, maar ook van alle zekerheden van een pakketreis.

Maar ligt hier een taak weggelegd voor de reisbranche om telkens weer te vertellen dat het via de juiste weg echt niet duurder is, maar wel veel beter, zekerder en ontzorgder? Sterker nog, vanwege de goede en directe contacten kan een reis ook goedkoper zijn. Moeten we dit van de daken blijven schreeuwen? Telkens weer? Misschien is dat de kracht van de herhaling.

Laatst maakte ik de vergelijking: iemand werkt al jaren als professional in de rolluikenbranche. Als ik een rolluik wil, kan ik zo’n ding vast ook zelf ergens kopen. Misschien wel voor een paar tientjes goedkoper. Ophangen moet ook nog wel lukken, paar schroefjes erin en klaar, want zo denkt de amateur-reizen-in-elkaar-zetter ook. Maar als dat ding dan schots en scheef hangt en het na een dag, of überhaupt, niet meer doet, mag ik niet huilen. Eigen schuld, dikke bult, toch?

En wie bel ik dan? Precies.

Sharon Evers
sharon@travelpro.nl

Slechts vier maanden nadat de verwoestende orkaan Melissa over Jamaica raasde, is de ‘vibe’ op het eiland verrassend hoopvol. Hoewel de South Coast een flinke klap kreeg, draait de toeristische motor in de rest van het land alweer op volle toeren. Travelpro spreekt met Hans van Wamel (Jamaica Tourist Board) over de stand van zaken: ‘Er is geen reden voor terughoudendheid.’

Jamaica kreeg eind vorig jaar te maken met een orkaan. Hoe is het momenteel op het eiland?
‘Verrassend goed en ik ben absoluut hoopvol. Ik ben net terug van een korte trip naar Montego Bay, Ocho Rios en Port Antonio en heb deze regio’s met eigen ogen kunnen zien. Aan de gehele noordkust, Negril en Kingston is het eigenlijk ‘business as usual’. Ik heb dus een weerbare bestemming gezien, die al enkele weken klaar is om toeristen te ontvangen. Overigens komt er zeer goed nieuws uit de South Coast. Belangrijke hotels, zoals het iconische Jakes Hotel (al sinds 18 december), Lashings en Bluefield Villas, zijn weer open. Bezienswaardigheden als de YS Falls en de Pelican Bar (een bar midden op zee) ontvangen weer klanten en zo is er elke week weer wat positiefs te vertellen.’

De orkaan iets meer in detail, vier maanden later
‘Orkaan Melissa was van de zwaarste categorie, volgens sommigen de ergste ooit, met gemiddelde snelheden van rond de 300 kilometer per uur. Het is 37 jaar geleden dat een orkaan van deze kracht voorbijkwam. Melissa kwam aan land in het dunbevolkte zuidwestelijke deel van Jamaica (South Coast) bij de historische stad Black River en de iets noordelijk gelegen dorpen White House, Belmont en Bluefields. Na een route dwars over het eiland verliet Melissa het eiland aan de noordzijde, iets oostelijk van Montego Bay. De schade aan de South Coast was enorm. Dorpen, steden en bezienswaardigheden lagen plat en wegen waren onbegaanbaar. In de eerste weken na de komst van Melissa was de tropisch groene omgeving bruin en waren de bomen kaal. Gelukkig herstelt de natuur enorm snel en begint het overal weer in 50 tinten groen te worden, net zoals eigenlijk al op de rest van het eiland. De rest van het land (het eiland is groot: 233 kilometer bij 83 kilometer) heeft last gehad van een stormkracht zoals wij dat ook in Europa kennen en daar is bijna niets meer van te zien.’

Hoe heeft de orkaan de hotelcapaciteit, excursieaanbieders en infrastructuur beïnvloed, en wat betekent dit concreet voor reizen in het komende winter- en zomerseizoen?
‘Een orkaan met deze kracht heeft vanzelfsprekend een grote impact op het eiland. De meeste hotels die in de Nederlandse en Belgische markt worden aangeboden, zijn open en ontvangen weer klanten. Met name in Montego Bay zijn wat grotere hotels (die niet in onze markten worden aangeboden) nog steeds gesloten. Het management daarvan heeft besloten om de geplande renovaties en aanpassingen naar voren te schuiven. Kleinschalige hotels in Negril waren al binnen twee à drie weken open en het is daar heerlijk toeven. Toerisme in de winterperiode is enorm belangrijk voor de economie van Jamaica en dat heeft absoluut een knauw gekregen. Gezien de stand van zaken zie ik geen reden waarom toeristen terughoudend zouden zijn om nu al, dus last minute, naar Jamaica te gaan. Jamaica heeft juist nu de toeristen hard nodig voor het herstel van het land, toeristen die geld uitgeven in lokale bars, restaurants en lokale winkels.’

Merk je eventuele terughoudendheid bij touroperators of airlines?
‘Nu drie maanden later zeker niet meer. TUI, als belangrijkste partner, vliegt alweer sinds begin december en de meeste hotels in hun aanbod zijn open. Overigens vliegen alle Europese luchtvaartmaatschappijen (TUI, Condor, Edelweiss, Neos, British Airways en Virgin Atlantic) weer en zijn er nauwelijks aanpassingen in de schema’s. De grote Europese touroperators hebben de zaken weer opgeschaald naar het niveau van voor Melissa. Belangrijk is om zichtbaar te blijven bij touroperators, reisagenten en klanten. Het is een opbouw van vertrouwen en het wegnemen van onzekerheid. Dat doen wij door extra samenwerking met touroperators, het reisprogramma RonReizen op TV en Videoland en onze aanwezigheid op het Vakantie Festival. Verder door het geven van duidelijke en eerlijke informatie.’

Waar ligt de toeristische focus van Jamaica voor 2026?
‘Sowieso zal het gaan om het opbouwen van vertrouwen om naar Jamaica te reizen. Jamaica is back, wij zijn open, wat houdt jou en je klanten tegen om naar Jamaica te reizen en hoe kan JTB de reisagent ondersteunen om de klant te overtuigen naar het reggae-eiland af te reizen? Met een rechtstreekse vlucht per week naar Jamaica blijft de Nederlandse markt qua aantallen beperkt. Maar toch is de gemiddelde invloed van de Nederlandse toeristen groot. Als avonturier en ontdekker gaat de Nederlandse toerist eropuit, maakt verschillende excursies, huurt een auto en geeft geld uit op de lokale markt, in de lokale bars en restaurants, et cetera. Dat helpt enorm.’

Welke nieuwe hotels, resorts of renovaties staan gepland?
‘Verschillende grote hotelketens hebben renovaties naar voren getrokken. Daarbij horen de Royalton-hotels, de Hyatt-hotels, Secrets Hotels en enkele hotels van Sandals en Bahia Principe. Op dit moment wordt verder hard gewerkt aan de opening van het Hard Rock Hotel bij Montego Bay.’

Zijn er toeristische regio’s, routes of experiences die Jamaica actiever onder de aandacht wil brengen?
‘Zeker, dat zijn de regio’s Port Antonio, de Blue Mountains, Kingston en natuurlijk de getroffen regio South Coast. Met een rondreis per auto van twee weken bezoek je ook Montego Bay, Ocho Rios en Negril. Dan is het perfecte bezoek compleet en wil je er zeker weten nog een keer terugkomen.’

Hoe ontwikkelt het aanbod buiten ‘sun & beach’ zich, bijvoorbeeld op het gebied van cultuur, gastronomie, natuur, sport en wellness?
‘Heel goed, we leggen ook al jarenlang de nadruk op het ‘andere’ Jamaica. Het echte Jamaica is buiten het hotel: op straat, op de lokale markten, bij culturele en muzikale evenementen. Maar ook in onze natuurlijke regio’s en bij het heerlijke lokale eten. Met 175 officiële bezienswaardigheden is er zo veel te zien, te beleven en te proeven. Nederlanders doen dat graag vanuit het hotel of maken een rondreis.’

De sterkste verkoopargumenten voor Jamaica, volgens Hans van Wamel:
- Het is een compacte tropische bestemming met 50 tinten groene bergen en heuvels en 50 tinten blauwe rivieren, watervallen, lagunes, baaien en de Caribische Zee.
- Het is een Caribisch-Afrikaanse bestemming met een sterke cultuur, muziekgenres, en de Maroons- en Rastafari-cultuur.
- Het eiland heeft de mooiste stranden en baaien.
- Er is een divers aanbod aan hotels en andere accommodatievormen.
- Jamaica is een Virtuoso-eiland met een groot aantal luxe boetiekhotels voor de luxere vakantieganger. Hotels met illustere namen als Golden Eye (James Bond-hotel), Round Hill, GeeJam, Jamaica Inn en nog veel meer. Enkele Nederlandse luxe touroperators bieden dat aan.
- Het grootste gevaar van Jamaica is dat je er aan verknocht raakt.